Bờ kinh tháng tám, nước mới lấp xấp

Sáu giờ sáng, người đàn bà ở xóm bờ kinh ra tới khúc quen thì đứng lại ngó xuống một cái. Nước mới lấp xấp mấy cái gốc điên điển, chưa qua khỏi bờ. Bụi nào trổ trước thì được vài chùm vàng, chưa thành một dọc. Mọi năm giờ này nước đã lé mé bờ.

Mà năm nay nó trễ, trễ chừng sáu tuần [1]. Con nước trễ thì cái gì cũng trễ theo: bông trổ thưa, đồng chưa ngập, cái lọp còn treo trên chái nhà, treo từ mùa rồi tới giờ, bụi bám một lớp mỏng.

Ngặt cá linh non thì đã có ngoài chợ rồi. Mấy chợ vùng biên giới bên An Giang bữa nào cũng bày, mà thau vơi từ sớm, ai tới trễ thì đứng ngó một cái rồi đi về [2].

Nước chưa về mà cá ở đâu ra? Phần lớn là cá nuôi. Bên khóm Hoà Dân, phường Mỹ Trà ở Đồng Tháp, chừng chục hộ thả cá linh từ đầu tháng năm âm, tới tháng sáu âm là kéo lên bán, còn cá tự nhiên trên nguồn thì về trễ hơn chừng một tháng [3]. Vậy cá đầu mùa nằm trong thau ngoài chợ là cá của người nuôi, còn cá của con nước thì còn ở trên kia, chưa xuống tới.

Vậy thì chờ. Người trong nghề chờ theo cái hẹn của con nước chớ không chờ theo tờ lịch treo vách.

Rồi nước cũng nhảy lên bờ

Chờ chừng tháng nữa thì nước qua khỏi bờ thiệt, y như câu người ta hát: "Tháng bảy nước nhảy lên bờ, sắm rớ, sắm đáy đợi chờ làm ăn" [4]. Câu đó nói cái nhịp làm ăn chớ không nói cái đẹp.

Qua khỏi bờ là tới phiên đồ nghề. Cái lọp gỡ xuống, giũ bụi. Cái xuồng lật lại tát cho ráo, chỗ nào rỉ thì trét. Rớ với đáy đem trải ngoài sân, vá lại mấy chỗ rách.

Rồi nước tràn tới đâu, bụi điên điển ngập tới đó, ngập nửa thân mà ngọn vẫn ở trên mặt nước. Trổ bông cũng đúng khúc đó, bờ kinh vàng ra một dọc dài. Bông vàng rực bờ kinh là lúc cá linh theo nước đổ về, tới tháng mười một âm nước rút thì bông tàn, kết trái [5]. Cây với con cá hẹn nhau ra sao thì hỏi dọc bờ kinh cũng không ai nói được. Thấy vàng là biết cá sắp về, vậy đủ rồi.

Tới lúc đó cá cũng vô thiệt. Từ tháng năm tới tháng bảy dương lịch, đàn cá bột đã rời cái thác Khone trên nguồn, chỗ con sông rớt xuống bên Lào trước khi qua đất Campuchia, cứ vậy mà xuôi dần; qua tháng tám tháng chín dương lịch mới chui được vô kinh rạch với ruộng ngập [6][13].

Mà nước lên rồi thì muốn đi đâu cũng phải chống xuồng, bờ với ruộng lẫn vô nhau hết. Hai thứ về chung một lượt như vậy nên rốt cuộc nằm chung một nồi. Không ai ngồi bàn coi nên ăn với nhau hay không. Ngoài bờ có gì thì nồi có nấy.

Một giờ khuya, người ta đội đèn pin ra bờ kinh hái bông

Còn bông thì hái ban đêm, hái lúc cả xóm đang ngủ. Một giờ khuya ngoài bờ kinh có mấy chấm đèn đi tới đi lui, quét tới đâu thì vàng lên tới đó, quét qua chỗ khác là chỗ cũ tối lại.

Cũng một giờ khuya đó, ở Tịnh Biên, vợ chồng bà Nguyễn Thị Chơn thức dậy, đội đèn pin ra bờ hái tới bốn năm giờ sáng, mỗi đêm được năm sáu ký. Hai ông bà mang ủng cao su vì đêm ngoài bờ có rắn [7].

Riêng khúc kinh này thì phải hái từ trên xuồng. Cái đèn trên đầu soi tới đâu, tay tuốt tới đó. Tuốt từng chùm bỏ vô cái rổ để giữa lòng xuồng, hết bụi này thì đẩy qua bụi kế, tới chừng rổ đầy mới quay đầu.

Xong rồi thì về tới nhà, bông trút qua rổ lớn, đậy lại cho khỏi hầm, rồi đi luôn ra chợ, rửa mặt một cái là đi. Hái cả đêm mà lỡ buổi chợ sáng thì coi như uổng.

Cái vá nghiêng cho ráo nước

Sáng ra tới phiên cái chợ. Chợ mùa nước họp sớm mà họp hai buổi. Bên Vĩnh Xương với Phú Lộc ở Tân Châu, trong thau bày cá linh, cá chốt, cua đồng, hến, bông súng, bông điên điển, có bữa cả rắn [8]. Ngó một vòng thì thấy phần lớn là thứ không ai hẹn ngày được. Nước lên mạnh thì thau đầy, nước đứng thì thau lưng.

Còn thau cá kế bên, khách muốn coi thì người bán múc một vá lên, nghiêng cái vá cho nước ra bớt, tới chừng ráo mới thấy con nào ra con nấy. Cỡ đầu đũa. Cỡ đó thì nó đâu có bơi nổi từ trên nguồn về, nước đẩy nó về chớ bơi gì.

Chuyện đó đúng thiệt. Con cá linh không đẻ ở Biển Hồ, cũng không đẻ dưới đồng bằng mình, nó đẻ trên mấy nhánh sông với dòng chính phía trên, cá cái nhả trứng ra là nước cuốn đi liền. Trong đầu con cá có hòn đá tai nhỏ xíu, nó ngậm dấu của thứ nước mà con cá đã đi qua; đem soi khúc trong cùng thì đọc ra một quãng dài con cá chưa biết bơi mà chỉ trôi, chừng mười lăm tới hai chục phần trăm khúc đầu đời [9]. Ngồi ngoài chợ nghiêng cái vá cho ráo nước thì thấy chuyện đó bằng mắt, khỏi cần máy.

Nên hỏi cá về chưa là hỏi trật. Phải hỏi nước tới đâu rồi.

Nồi bắc lên rồi thì đứng ngay đó

Chiều, cá bán không hết thì xách về, đổ ra rổ cho ráo. Kho tiêu, kho sả ớt, kho lạt, chiên muối cho giòn, hoặc thả vô nồi canh chua với bông điên điển.

Mà nồi nào cũng vội. Con cá cỡ đầu đũa, già lửa một chút là nát bấy, còn lều bều mấy cái xác trong nồi. Cá linh non ngon thiệt, ngặt cái ngon đó mỏng, lỡ tay một chút là hết, không ai cứu lại được như con cá lớn. Nên người nấu quen thì đứng luôn tại bếp, nước sôi lên vớt lớp bọt rồi nhắc xuống liền.

Được cái ăn được cả con, vì bộ xương chưa kịp cứng. Cắn ngang là hết, khỏi gỡ khỏi lừa, con nít cũng ăn được. Thiếu me thì tô canh nghe tanh, người nấu biết chuyện đó trước khi bưng lên.

Riêng cái bông thì để tới chót. Nhẫn nhẫn mà không đắng, cắn vô nghe giòn trước rồi mới nghe nhẫn, cái nhẫn đó đi sau chớ không đi trước. Chén nào múc trúng nhiều mỡ cá hơn thì cái nhẫn lùi lại, ăn tới cuối chén mới nghe. Bởi vậy cùng một nồi mà trong nhà mỗi người khen một kiểu.

Còn bông thì bây giờ tháng nào ngoài chợ cũng có, người ta trồng bán quanh năm chớ không đợi con nước nữa. Mua về nấu cũng được một nồi, chỉ là khỏi cần ngó chừng con nước, mà cũng khỏi có cái đêm đèn pin ngoài bờ kinh.

Nước quay đầu, con cá mới lên vỉ

Khúc trên của chính con nước này là Biển Hồ bên Campuchia. Mùa nước, sông Tonlé Sap chảy ngược, cái hồ phình ra gấp mấy lần; tới chừng nước quay đầu thì nó trả cá xuống, bên đó người ta chặn hàng đáy hứng, cá dư đem làm mắm bò hóc với nước mắm [10]. Khác một chỗ: khúc sông bên đó nằm trong lô đấu thầu, có chủ có giá, còn bên mình ai ra đồng nước cũng bắt được.

Qua bên mình, nước rút thì con cá cũng đã lớn. Cuối mùa nó bằng ngón tay cái, mập ú, bụng đầy mỡ. Tới cỡ đó người ta mới đem nướng: móc hầu bỏ ruột, rửa cho sạch, để cho thiệt ráo, kẹp từng con vô giữa cái gắp tre rồi để lên bếp than, cuốn rau sống chấm nước mắm me [11]. Con cá đầu mùa mà đem nướng thì uổng, nó chưa có gì trong bụng.

Nó lên vỉ chừng một lát là mỡ chảy. Trở cái gắp tre một lần, nghe mỡ xèo dưới than. Chảy trúng than thì bốc lên một làn khói khét, ám ngược lên mình cá, ai đứng quạt cả buổi mới thấm cái mùi đó. Mấy cái lò than đời sau có cái máng hứng nằm dưới vỉ cũng chỉ để né đúng chỗ đó, cho mỡ rơi vô máng chớ đừng rơi vô than.

Có điều khúc đó năm nay ngắn hơn mọi năm. Nước lên trễ mà tới tháng mười một âm thì nó cũng rút, không đợi ai, mà năm nay nhiều phần cũng chỉ là một năm nước nhỏ [12]. Ngoài bờ kinh, người ta gỡ con cá khỏi cái gắp tre, đặt xuống dĩa rau sống, rồi với tay lấy chén nước mắm me. Cá với bông nằm chung một bịch đi chợ là vì đi chung một con nước. Qua tháng mười một âm nước rút, bông tàn rồi kết trái, thì có tiền cũng không mua lại được khúc đó.

Nguồn tham khảo

[1] Báo Thanh Niên (dẫn Viện Quy hoạch Thuỷ lợi Miền Nam và dự án giám sát đập Mekong MDM). "Miền Tây lũ thấp". Thanh Niên, 2026. link

[2] Lê Hoàng Vũ. "Cá linh non đầu mùa giá 250.000 đồng/kg". Báo Nông nghiệp và Môi trường, 2026. link

[3] Đặng Tuyết. "Cá linh nuôi cận mùa nước nổi đạt giá trị thương phẩm cao". Tuổi Trẻ, 2026. link

[4] Ca dao Mẹ. "Tháng bảy nước nhảy lên bờ". link

[5] UBND xã An Phú, tỉnh An Giang. "Bông điên điển đặc sản mùa nước nổi". 2024. link

[6] Mekong River Commission. "Henicorhynchus siamensis". Mekong Fish Database, bản lưu IW:LEARN. link

[7] Duy Tân. "Mùa lũ miền Tây: Soi đèn giữa khuya hái bông điên điển, thu nhập 300.000 đồng/ngày". Báo Thanh Niên, 2022. link

[8] Phương Lan. "Chợ quê mùa nước nổi". Báo An Giang, 2024. link

[9] Fukushima M., Jutagate T., Grudpan C., Phomikong P., Nohara S. "Potential Effects of Hydroelectric Dam Development in the Mekong River Basin on the Migration of Siamese Mud Carp (Henicorhynchus siamensis and H. lobatus) Elucidated by Otolith Microchemistry". PLoS ONE 9(8): e103722, 2014. link

[10] Sverdrup-Jensen S. "Fisheries in the Lower Mekong Basin: Status and Perspectives". MRC Technical Paper No. 6, Mekong River Commission, 2002. link

[11] Trọng Tín. "Hấp dẫn đặc sản cá linh". Báo An Giang Online, 2024. link

[12] Báo Nông nghiệp và Môi trường (dẫn Viện Quy hoạch Thuỷ lợi Miền Nam). "Mùa lũ 2026 ở ĐBSCL: Lũ thấp, triều cường cao". 2026. link

[13] Wikipedia tiếng Việt. "Thác Khone". link